Czym różni się restrukturyzacja JDG i spółki?

Krótka odpowiedź: ta sama restrukturyzacja, inne ryzyka

Prawo restrukturyzacyjne przewiduje te same podstawowe cele dla różnych dłużników: uniknięcie upadłości przez zawarcie układu z wierzycielami, a w sanacji także przez działania naprawcze. Różnica nie zaczyna się więc od nazwy trybu, tylko od formy prawnej firmy. JDG, spółka z o.o. i spółka osobowa inaczej pokazują majątek, odpowiedzialność, sposób podpisywania dokumentów i zakres ryzyka osób stojących za biznesem.

To ma znaczenie już przed wyborem trybu. Dwie firmy z podobnym poziomem zadłużenia mogą wymagać innych działań, jeżeli jedna jest JDG z prywatnymi poręczeniami i wspólnym majątkiem małżeńskim, a druga spółką z o.o. z zarządem wieloosobowym, zastawami na aktywach i konfliktowym wspólnikiem.

Kto jest dłużnikiem i kto realnie odpowiada

W JDG firma nie jest osobnym podmiotem od przedsiębiorcy. Nazwa działalności, rachunek firmowy i wpis w CEIDG porządkują obrót, ale nie tworzą odrębnej osoby prawnej. Jeżeli przedsiębiorca prowadzący JDG nie płaci zobowiązań, wierzyciel patrzy na osobę fizyczną, jej rachunki, wierzytelności, ruchomości, nieruchomości i zabezpieczenia.

W spółce trzeba najpierw ustalić, o jakiej spółce mówimy. Spółka z o.o. ma własny majątek i własne zobowiązania, a wspólnik co do zasady nie odpowiada tylko dlatego, że posiada udziały. To nie zamyka jednak tematu. Członek zarządu może mieć osobne ryzyko odpowiedzialności, zwłaszcza przy spóźnionej reakcji na niewypłacalność i bezskutecznej egzekucji wobec spółki. Dodatkowo poręczenie, weksel, hipoteka albo zastaw ustanowiony przez osobę prywatną mogą otworzyć wierzycielowi drogę poza majątek spółki, dlatego trzeba osobno ocenić, kiedy długi firmy zagrażają prywatnemu majątkowi.

Spółki osobowe wymagają jeszcze innego podejścia. W spółce jawnej, partnerskiej, komandytowej albo komandytowo-akcyjnej odpowiedzialność wspólników zależy od typu spółki i roli konkretnej osoby. Nie wolno więc wrzucać wszystkich „spółek” do jednego koszyka z prostym wnioskiem, że spółka zawsze oddziela prywatny majątek od długu.

Majątek w restrukturyzacji JDG i spółki

Restrukturyzacja nie zaczyna się od pytania, jaką ratę zaproponować wierzycielom. Najpierw trzeba ustalić, z jakiego majątku firma działa, co jest obciążone, co jest potrzebne do generowania przychodów i co realnie mogłoby zostać objęte egzekucją albo porównaniem z upadłością.

W JDG problem polega na tym, że przedsiębiorca często myśli kategoriami „to firmowe, a to prywatne”. W rozmowie z wierzycielem, komornikiem albo sądem taki podział nie zawsze wystarczy. Rachunek używany do działalności, prywatna nieruchomość, samochód, należności od klientów, środki na koncie i majątek wspólny mogą wymagać wspólnej analizy, jeżeli dłużnikiem jest osoba fizyczna.

W spółce centralny jest majątek spółki: środki trwałe, zapasy, należności, rachunki, udziały w innych podmiotach, prawa z umów, licencje i aktywa potrzebne do dalszego działania. Trzeba jednak sprawdzić, czy na majątku spółki albo na majątku osób trzecich ustanowiono zabezpieczenia. W praktyce hipoteka na prywatnej nieruchomości członka zarządu może być ważna dla rozmów z bankiem, choć sama nieruchomość nie jest aktywem spółki.

Dokumenty: czego potrzebuje JDG, a czego spółka

Dokumenty w restrukturyzacji mają odpowiedzieć na pytanie, czy układ jest realny. Nie chodzi o zebranie plików do teczki, tylko o ustalenie sald, wierzycieli, majątku, zabezpieczeń, sporów, umów krytycznych i bieżącej płynności. Zakres dokumentów różni się jednak w zależności od formy prowadzenia działalności, więc już na starcie warto wiedzieć, jakie dokumenty przygotować do restrukturyzacji firmy.

W JDG trzeba patrzeć szerzej niż na dokumenty księgowe działalności. Potrzebne mogą być informacje o prywatnych zobowiązaniach powstałych przed otwarciem postępowania, dokumenty zabezpieczeń, majątek wspólny, prywatne rachunki i umowy, które formalnie podpisała osoba fizyczna, nawet jeśli pieniądze służyły działalności gospodarczej.

W spółce ważniejsze stają się dokumenty rejestrowe i korporacyjne. KRS, umowa spółki, sposób reprezentacji, uchwały, skład zarządu, prokura, sprawozdania finansowe i struktura udziałowa mogą decydować o tym, kto podpisuje pisma, kto podejmuje decyzje i czy działania zarządu da się później obronić dokumentami.

Reprezentacja i decyzje w toku postępowania

Różnica między JDG a spółką jest szczególnie widoczna przy podpisywaniu dokumentów. W JDG decyzję podejmuje przedsiębiorca. Może działać przez pełnomocnika, ale to nadal jego majątek i jego zobowiązania są w centrum analizy. Jeżeli przedsiębiorca podpisuje propozycje układowe, porozumienie z wierzycielem albo pełnomocnictwo, skutki zwykle dotykają bezpośrednio osoby fizycznej.

W spółce trzeba sprawdzić sposób reprezentacji. Czasem wystarczy jeden członek zarządu, czasem potrzebne jest współdziałanie dwóch osób, członka zarządu z prokurentem albo dodatkowa zgoda korporacyjna. Sam fakt, że ktoś „prowadzi firmę na co dzień”, nie oznacza jeszcze, że może skutecznie podpisać każdy dokument restrukturyzacyjny.

W toku postępowania znaczenie ma też tryb. W PZU pojawia się nadzorca układu, w trybach sądowych nadzorca sądowy albo zarządca. Czynności przekraczające zwykły zarząd mogą wymagać zgody właściwego organu. W sanacji ingerencja w zarząd przedsiębiorstwem może być dalej idąca niż w lżejszych trybach.

Wierzyciele i układ: gdzie najłatwiej o pomyłkę

Układ nie polega na tym, że firma wybiera wygodną grupę wierzycieli i proponuje jej raty. Trzeba ustalić, jakie wierzytelności są objęte układem, które są wyłączone, które są sporne, które są zabezpieczone i kto ma prawo głosu. Dlatego centralnym dokumentem jest spis wierzytelności w restrukturyzacji, a różnica między JDG a spółką może być zasadnicza.

W JDG nie wystarczy etykieta „dług firmowy” albo „dług prywatny”. Prawo restrukturyzacyjne posługuje się kategorią wierzytelności osobistych powstałych przed właściwą datą postępowania, z ustawowymi wyjątkami. W praktyce oznacza to, że przedsiębiorca prowadzący JDG powinien sprawdzić także zobowiązania, które nie wyglądają jak zwykła faktura od kontrahenta: kredyt podpisany prywatnie, poręczenie, zaległości podatkowe, ZUS, długi wynikające z umów zawieranych jako osoba fizyczna albo sporne roszczenia. Dopiero po takim przeglądzie można ostrożnie ocenić, które wierzytelności mogą być objęte układem, a które wymagają osobnej analizy.

W spółce punktem wyjścia są wierzyciele spółki. Wierzyciel prywatny wspólnika nie staje się automatycznie wierzycielem spółki tylko dlatego, że wspólnik ma udziały. Z drugiej strony wierzyciel spółki może mieć zabezpieczenie udzielone przez osobę prywatną. Wtedy układ spółki i ryzyko poręczyciela nie są tym samym problemem, choć ekonomicznie są ze sobą powiązane.

Praktyczne różnice przy wyborze trybu

Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery podstawowe tryby: postępowanie o zatwierdzenie układu, przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe i postępowanie sanacyjne. JDG i spółka mogą analizować te same nazwy procedur, ale odpowiedź na pytanie, jak wybrać tryb postępowania restrukturyzacyjnego, powinna wynikać z innych danych wejściowych.

W PZU potrzebne są gotowe salda, spis wierzytelności, propozycje układowe i realna komunikacja z wierzycielami. Po obwieszczeniu trzeba pilnować horyzontu 4 miesięcy na złożenie wniosku o zatwierdzenie układu. Jeżeli JDG dopiero odkrywa prywatne zobowiązania i zabezpieczenia, albo spółka nie ma uporządkowanej reprezentacji i danych o zabezpieczeniach, szybkość PZU może okazać się pozorna.

Przy PPU i postępowaniu układowym istotny jest poziom wierzytelności spornych. Próg 15% wierzytelności spornych uprawniających do głosowania bywa pierwszym filtrem między trybami uproszczonymi a pełniejszym postępowaniem układowym. W JDG spory mogą dotyczyć także zobowiązań osobistych, a w spółce sporów handlowych, publicznoprawnych, zabezpieczonych albo powiązanych ze strukturą korporacyjną.

Sanacja może mieć sens wtedy, gdy problem nie polega tylko na rozłożeniu długu na raty, ale na głębszej naprawie działalności: umów, kosztów, majątku, zatrudnienia, sprzedaży albo organizacji. To jednak tryb bardziej ingerencyjny. Nie powinien być wybierany tylko dlatego, że brzmi jak najmocniejsza ochrona.

Kiedy nie zaczynać od propozycji układowych

Propozycje układowe są ważne, ale zbyt wczesne ich składanie może zaszkodzić. Wierzyciel zwykle nie ocenia samej deklaracji spłaty. Patrzy na to, czy dłużnik wie, ile jest winien, komu, z jakiej podstawy, z jakimi zabezpieczeniami i z czego będzie płacił po zawarciu układu.

W JDG szczególnie ryzykowne jest obiecywanie rat bez sprawdzenia prywatnych zobowiązań, majątku wspólnego, zajęć rachunków, zaległości publicznoprawnych i kosztów życia przedsiębiorcy. Jeżeli układ ma działać, przedsiębiorca musi utrzymać działalność i jednocześnie nie generować nowych zaległości.

W spółce problemem bywa z kolei szybka deklaracja zarządu bez sprawdzenia, czy spółka ma zdolność wykonania układu, czy zarząd działał we właściwym czasie, czy są ważne zabezpieczenia osobiste oraz czy wszystkie umowy krytyczne da się utrzymać.

Checklista przed decyzją: JDG czy spółka

Przed wyborem trybu i przygotowaniem propozycji układowych warto przejść przez krótką checklistę. Jej celem nie jest zastąpienie analizy prawnej, tylko wychwycenie miejsc, w których forma działalności zmienia praktyczne ryzyko.

Dla JDG sprawdź w pierwszej kolejności

1. Kto jest dłużnikiem w dokumentach - czy umowy podpisywał przedsiębiorca jako osoba fizyczna, a nie fikcyjnie oddzielona „firma”.
2. Jakie długi powstały przed właściwą datą postępowania - nie ograniczaj analizy tylko do faktur z działalności, bo część zobowiązań osobistych może wymagać sprawdzenia pod kątem układu.
3. Jaki majątek może być zagrożony - rachunki, nieruchomości, ruchomości, należności, majątek wspólny i zabezpieczenia.
4. Czy są zabezpieczenia osobiste - poręczenia, weksle, hipoteki, zastawy, przewłaszczenia albo oświadczenia egzekucyjne.
5. Czy cash flow utrzyma działalność i układ - po podatkach, ZUS, kosztach bieżących, dostawach, leasingach i kosztach życia przedsiębiorcy.

Dla spółki sprawdź w pierwszej kolejności

1. Typ spółki i zakres odpowiedzialności - inaczej ocenia się spółkę z o.o., inaczej spółki osobowe.
2. KRS, umowę spółki i reprezentację - kto podpisuje, czy potrzebna jest prokura, drugi członek zarządu albo uchwała.
3. Ryzyko zarządu - daty utraty płynności, reakcje na niewypłacalność, dokumenty decyzji i art. 299 Kodeksu spółek handlowych przy sp. z o.o.
4. Zabezpieczenia osób prywatnych - poręczenia, weksle, hipoteki i majątek wspólników, zarządu albo podmiotów powiązanych.
5. Strukturę wierzycieli spółki - publicznoprawni, pracowniczy, zabezpieczeni, sporne salda, wierzyciele powiązani i kluczowi kontrahenci.